Esey Bahasa Sunda Buku, Koran, jeung Masarakat Merdéka

Sekarang tyas mau posting tentang esey nih, walaupun bikinin orang tapi banyak banget buat tugas apalagi bahasa sunda. So ini tugas esey bahasa sunda. Dari postingan yang terdahulu banyak banget yang cari esey jadi di tambahin deh :D

Cekidot aja :D

Buku, Koran, jeung Masarakat Merdéka

Ku Cecep Burdansyah

 

Kamerdekaan, komo nyaritakeunna di bulan Agustus, ras pikiran kuring ka pasukan pejuang anu mekel bambu runcing jeung manggul bedil pikeun ngusir penjajah ti lemah cai.

Éta anu diajarkeun di kelas salila kuring sakola. Kuring jeung murid séjénna mikawanoh Perang Padri, Perang Diponegoro, Perang Aceh, jeung perang-perang séjénna di taun 1945. Kuring geus moal bieruk deui ka Pangéran Imam Bonjol, Pangéran Diponegoro, Teuku Umar, Cut Nyak Dien. Eta téh ngaran-ngaran pahlawan nasional anu natrat dina buku pangajaran sejarah. Kuring ogé mikawanoh ngaran Moh Toha, tokoh Bandung kidul anu ngagempur markas Belanda di Dayeuhkolot. Tapi ti perang ka perang téh ahirna sok éléh waé. Perang Acéh anu panjang jeung héroik ogé ahirna mah kasoran.

Runtuyan adegan héroik minuhan alam pikiran kuring minangka murid anu diatik di lembaga pendidikan di Indonésia. Puguh baé murid séjén ogé sarua. Pelajaran sejarah ngarebut alam kemerdékaan ku nuansa "kekerasan", teu pamohalan lumangsung tug nepi ka kiwari.

Sikep héroik salawasna disaruakeun jeung manggul senjata, bambu runcing, terus norobos barikade musuh. Teu anéh upama ayeuna Bung Tomo aya tuguna, pon kitu deui Moh Toha. Lamun saterusna aya persepsi yén sejarah merjuangkeun kamerdékaan di Indonesia ku kekerasan, urang teu kudu héran, lantaran pelajaran sejarah di sakola ngagiring murid ka alam héroik nu mibanda nuansa kekerasan.

Saterusna, dina sajarah Indonesia, naha aya cara merjuangkeun kamerdékaan salian ku cara kekerasan? Di lebah dieu pasualanna. Sejarah Indonesia leuir dina nulis perjuangan kamerdékaan Indonésia. Perjuangan jeung ihtiar ku cara pikiran mah dipopohokeun, demi ihtiar ku kekerasan meunang porsi dominan. Wajar lamun saterusna Sartono Kartodirdjo ngritik metode penulisan sejarah di Indonésia, lantaran sok museur dina peristiwa rongkah anu gampang ditingali ku mata, ari peristiwa leutik padahal gedé kontribusina dina ngamerdékakeun bangsa Indonesia mindeng kapopohokeun.

Untung pisan bangsa urang boga Pramudya Ananta Tour jeung Ajip Rosidi. Dua tokoh ieu kalintang gedé jasana mukakeun panon urang pikeun ningali cara séjén bangsa urang dina merjuangkeun kamerdékaan. Ku ayana kaseukeutan jeung katekunan tur eksplorasina, Pramudya Ananta Tour bisa ngungkab tapak putra bangsa anu kapopohkeun, padahal kalintang gedé jasana nganteurkeun bangsa Indonesia ka alam pencerahan muru ka alam merdéka. Taya lian RM Tirto Ahi Soerjo. Pram mere susuluk "Sang Pemula", lantaran Tirto anu ngalalanyahan babak anyar dina sajarah persuratkabaran di Indonésia.

Pon kitu deui Ajip Rosidi, bisa ngungkab tapak Raden Moehammad Moesa, panghulu di Garut anu nganteurkeun masarakat Sunda ka alam modernitas. Malah sarjana ti Jepang, Mikihiro Moriyama, nyebut dalam judul bukuna "Semangat Baru". Leupas tina hubunganna jeung kaum kolonial, Moesa pisan anu mawa masarakat Sunda tina alam takhayul ka alam rasional, tina tradisi manuskrip kana tradisi citak.

*
 

Salaku bangsa Indonesia jeung salaku masarakat Sunda, kuring perlu nulis dua tokoh tadi. Tirto jeung Moesa kungsi ilang tina sajarah Indonesia, padahal dua tokoh ieu pisan anu mibanda kontribusi dina nangtukeun arah kamerdékaan Indonesia, anu nepi ka kiwari masih nyambung, malah baris tuluy-tumuluy. Bisa jadi leuwih ti dua urang, upama pangaweruh kuring nyangkem khasanah sajarah jeung budaya komunitas étnis séjénna di ieu lemah cai. Di daérah séjén pasti aya tokoh nu sarimbag jeung Tirto atawa Moesa dina perjuanganna.

Ku ayana dua tokoh ieu, dina ahir abad ka-19 jeung awal abad ka-20 bangsa Indonesia ngamimitian léngkahna minangka masarakat anu muru ka alam moderen. Kamoderanan tangtuna ditandaan ku budaya baca-tulis. Sanajan harita bangsa urang masih aya dina sengkeran kolonial, tapi alam pikiran masarakatna geus nunjukkeun kamerdékaan. Pentingna kamerdékaan mikir jeung ngedalkeun pamadegan.

Éta perkara téh dituduhkeun ku tarékah perintisan budaya melék baca. RM Tirto Adhi Surjo jeung kawanina pikeun miskin. Tirto satékah-polah ngalawan arus kawijakan kolonial, nepi ka suksés ngalahirkeun surat kabar munggaran di Indonesia: Soenda Berita. Ieu koran lahir di Cianjur, Fébruari 1903, ku ayana pangrojong Bupati Cianjur RAA Prawiradiredja II (1862-1910).

Tirto anu lahir taun 1880 jeung wafat 1918, sanajan turunan bangsawan, tapi sikepna nolak arus utama kawijakan kolonial. Upama turunan bangsawan harita sok sakola di sakolaan Belanda, Tirto mah milih di sekolah bumi putera. Tirto ogé nolak jabatan di pamaréntahan Hindia, kalayan milih nulis tur ngarintis gumelarna surat kabar. Kabeneran Tirto patepung jeung Bupati Cianjur anu sarua mibanda pikiran maju. Bupati RAA Purwadiredja dipikawanoh minangka bupati anu nolak sistem léntah darat anu maceuh di jaman penjajahan.

Sikep Tirto ogé henteu éléh héroik jeung anu manggul senjata tur ngayakeun aksi kekerasan. Malah tapakna lintas generasi. Sanajan ayeuna geus jaman internét, Koran masih jadi ciri masarakat modéren. Tapi sikep héroik Tirto kapopohokeun dina sajarah. Duka kumaha metodologi penulisan sajarah téh, boa kaliru sakumaha anu digugat ku Sartono Kartodirdjo, atawa mémang aya tendensi politik sajarah anu haying ngerdilkeun peran Tirto. Upama pamaéintah kolonial ngerdilkeun Tirto bisa ku urang kamalum, tapi lamun pamaréntah orde lama, orde Seoharto nepi ka pamaréntah ayeuna, tangtu mangrupa kakaliruan anu rongkah.

Sawatara Koran anu dirintis tur dikokolakeun ku Tirto antarana Pembrita Betawi (harian), Tirto salaku redaktur. Soenda Berita (Mingguan, 1903), Tirto salau pendiri jeung pemilik, Medan Priaji (mingguan), Tirto salaku redaktur kepala. Soeloeh Keadilan (bulanan), Tirto salaku direktur, Poetri Hindia (dua mingguan), Tirto salaku direkturna.

Moehammad Moesa anu lahir leuwih tiheula batan Tirto Adhi Surjo, 1822 sarta wafat 10 Agustus 1886, milih cara anu béda dina nyanghareupan kawijakan kolonial. Moesa kooperatif jeung arus kawijakan kolonial. Tapi, sikap kooperatifna, sanajan disebut aya kapentingan agénda politikna sorangan, tetep mawa manfaat pikeun masarakat Sunda. Ketakna ngadobrak tradisi manuskrip kana tradisi citak mangrupa kawani anu henteu dipibanda ku sing saha baé anu hirup sajaman jeung Moesa.

Moesa lain baé nulis karya sastra anu monumental saperti Panji Wulung, tapi ogé masalah-masalah anu dibutuhkeun ku masarakat, saperti perkara tatanén, berbahasa, tatakrama. Hal éta ogé saterusna dijalankeun ku Tirto dina koranna, ku cara ngabuka rubrik saperti resép masak atawa tatanén. Karya-karya Moesa antarana Wawacan Wulangkrama (pangajaran tatakrama), Wawacan Wulang Tani (pangajaran keur Petani), Elmoe Nyawah (pangaweruh ngolah sawah tadah hujan), Wawacan Wulang Murid (Pangajharan keur murid), Wawacan Wulang Guru (pangajaran keur guru).

Naon rupa anu dirintis ku dua tokoh ieu, mangsa Indonésia masih aya dina sengkeran penjajah, meunang pangbagéa ti masarakat. Hartina, saméméh aya pamaréntah Indonésia, media massa, basa Indonésia pon kitu deui Sunda, boh koran, majalah jeung buku, bisa disebutkeun mekar kalayan subur.

Pék baé ilikan dumasar kana Katalog Majalah Terbitan Indonésia koléksi Perpustakaan Nasional jeung Surat Kabar koléksi Perpustakaan Nasional 1810-1984 anu dicatet ku Ajip Rosidi, di tiap daérah di Jawa Barat, subur majalah anu dipedalkeun ku swasta. Di antarana Djadjaka Pasoendan (Bogor, 1919-1920), Al Imtisal (Tasikmalaya, 1927-1939), Atikan Ra'jat (Garut, 1931), Mitra (Bogor, 1934-1940), Al Mochtar (Tasikmalaya, 1933-1940), Kaboedajaan Oerang (Bandung, 1936-1941), Papaes Nonoman (Jakarta, 1914-1918), Poesaka Soenda (Jakarta, 1922-1928), Parahiangan (Jakarta, 1929-1941), Tjahaja Pasoendan (Bandung, 1914-1917), Banteng Priangan (Bandung, 1929-1932), Bidjaksana (Bandung, 1933-1934), Al Moe'min (Cianjur, 1932-1939), Sekar Roekoen (Jakarta, 1921-1926), Sinar Pasoendan (Bandung, 1933-1942), Padjadjaran (Bandung, 1918-1923), Pasoendan (Bandung, 1929-1942), Priangan (Bandung, 1940-1941), Sipatahoenan (mimitina di Tasikmalaya, tuluy pindah ka Bandung, 1924-1942), Soerapati (Bandung, 1923-1926), Sora Merdéka (Bandung, 1920), Taufieq (Sukabumi, 1936), Timbangan (Tasikmalaya, 1937-1938), Tirtajasa (Bandung, 1929-1934), Toembal (Tasikmalaya, 1938-1941). (Ajip Rosidi dina Tantangan Kemanusiaan Universal, Kenangan 70 Tahun Dick Hartoko, Kanisius, 1992).

Demi tapak Tirto Adhi Soerjo anu medalkeun Koran munggaran Soenda Berita, ogé ngainspirasi masarakat Jawa Barat keur edalkeun media massa cetak (Koran jeung majalah). Nurutkeun katalog surat kabar koléksi perpustakaan nasional anu dicatet Ajip Rosidi, tingkunian Koran jeung majalah basa Indonésia. Kacatet diantarana Boelan Poernama (Bandung, 1929-1932), Fikiran Ra'jat (Bandung, 1932-1933), Falsafah Islamijah (Sukabumi, 1936-1937), Istri Merdika (Bandung, 1923), Kemoedi (Bogor, 1934-1935), Pembela Islam (Bandung, 1929-1935), Pena Istri (Garut, 1932), Pengetahuan Islam (Purwakarta, 1935-1936), Penyoeloeh Rajat (Bandung, 1931), Penoendjoek Jalan Hak (Majalengka, 1922), Perdata (Bandung, 1926), Persatoean Hidoep (Bandung, 1930-1940), Pertoendjangan (Tasikmalaya, 1930-1931), Pewarta Perserikatan Normaalschool (Bogor, 1919-1940), Poetri Hindia (Bogor, 1909-1911), Sendjata Pemoeda (Garut, 1932-1939), As-Sjoero (Majalengka, 1929-1937), The Soebang Weekly (Subang, 1925-1941), Soeloeh Indonesia Moeda (Bandung, 1927-1932), Asia Baroe (Sukabumi, 1933-1940), Berita Periangan (Bandung, 1938-1939), Berita Oemoem (Bandung, 1937-1942), Cheribon Revue (Cirebon, 1936-1938), Eco (Bandung, 1938-1939), Fadjar (Cirebon, 1921-1922), Ichtiar (Tasikmalaya, 1928-1936), Kaoem Kita (Bandung, 1924-1925), Kaoem Moeda ((bandung, 1911-1940), Kedaulatan Rakyat (Bandung, 1932-1938), Koemandang Masjarakat (Cirebon, 1938-1940), Matahari (Bandung, 1921-1922), Mimbar (Serang, 1919-1920), Mimbar Ra'jat (Garut, 1925), Nicork Express (Bandung, 1935-1942), Pekabaran (Tasikmalaya, 1928-1929), Pemberita (Cirebon, 1927-1940), Perbintjangan (Bandung, 1936-1937), Pertimbangan (Bandung, 1916-1917), Priboemi (Cirebon, 1921-1922), Sedar (Bandung, 19301932). (Ajip Rosidi, Tantangan Kemanusiaan Universal, Kenangan 70 Tahun Dick Hartoko, Kanisius, 1992).

Upama ku urang diitung, anu kacatet dina katalog baé pikeun média basa Soenda di Jawa Barat anu medal antara 1914 nepi ka 1941, aya 25 terbitan. Demi koran jeung majalah basa Indonésia anu medal antara taun 1903 nepi ka 1942, medal 41 terbitan. Teu pamohalan aya anu henteu kacatet dina katalog. Di provinsi séjén ogé bisa jadi sarua suburna. Oplah masing-masing media mémang henteu kacatet. Tapi jumlah anu medal, upama dibandingkeun jeung jumlah penduduk harita, bisa nuduhkeun kapunjulan gairah maca.

Anu perelu dilenyepan, dina awal abad ka-20, bangsa Indonesia tacan aya tanda-tanda baris leupas tina sengkeran penjajah. Pamaréntah Kolonial ogé dina politik kabudayaanna henteu mere ruang anu laluasa pikeun tumuwuhna buku jeung média. Balai Pustaka ngadeg saukur gagang politik étis Belanda, pamedalanna dikontrol sawates carita-carita klasik, carita rayat daérah, tarjamahan tina literature barat , kakara wé saterusna karya-karya kasusastraan anyar.

Sanajan politik kolonial tacan mere ruang anu laluasa, masarakat henteu nyerah, tetep medalkeun buku, majalah, jeung koran. Awal abad 20, bisa disebutkeun pamedalan buku, majalah jeung koran beuki undak. Di kalangan penulis, penerbit buku jeung media citak, ogé masarakat anu macana, sigana di alam pikiran harita, cita-cita kamerdékaan anu munggaran kudu dipinuhan téh nyatana daya intelektual, diasah jeung diuji ngaliwatan wacana di média.

Hal éta bisa ditingali dina generasi 1945, mangsa Indonesia leupas tina penjajah, lahir tokoh-tokoh anu sacara intelektual kalintang dihormat ku bangsa séjén, kaasup ku penjajah. Ngaran-ngaran saperti Soekarno, Iwa Kusuma Sumantri, Sjahrir, Hatta, Djuanda, Tan Malaka, Agus Salim, Mr Roem, jeung tokoh-tokoh séjénna, teu pamohalan ti leuleutik alam pikiranna geus dipangaruhan ku bacaan-bacaan anu medal dina pada awal abad ka-20. Ngaran-ngaran sastrawan ogé, saperti Ajip Rosidi, Chairil Anwar, Sutan Takdir Alisyahbana, Akhdiat Kartahadimadja, HB Jassin, jeung anu séjénna, bisa dipastikeun dipinuhan ku buku jeung média ti jaman keur budak mula.

Saterusna, kumaha mangsa ayeuna, sabada urang leupas tina penjajah? Naha buku, majalah, surat kabar, tina eusi jeung jumlahna sabanding jeung jumlah padumukna? Deui-deui, politik kabudayaan anu dimekarkeun ku réjim Soeharto, malah sabalikna siga nu ngabinasakeun tarékah masarakat dina mangsa awal abad ka-20. Pamedalan buku jeung media massa dikontrol ku kakawasaan. Karya-karya Pramoedya Ananta Toer dianggap ngaracunan masarakat, majalah jeung koran hiji-hiji "dipaéhan" lantaran ngancam stabilitas kakuasaan. Indonesia raya, Pedoman, Sinar Harapan, Majalah Tempo, Editor, Detak, dicabut "nyawana". Malah Kompas ogé kungsi ngalaman nasib anu sarua, eureun medal samentara waktu. Politik kabudayaan Soeharto ngarampas intelektual masarakat, anu antukna ngamiskinkeun alam batin jeung alam pikirna.

Sabada réjim Soeharto tumbang, masarakat kudu ngalalanyahan deui ti enol dina ngamekarkeun bacaan. Urang mémang prihatin, buku-buku buah tangan penulis bangsa urang, masih jauh dibanding karya tarjamahan. Minangka léngkah munggaran, sanajan résikona bangsa urang réa dipangaruhan ku alam pikir penulis luar, mémang henteu pati pikahariwangeun, asal penerbit henteu pareum sumangetna pikeun tetep ngali jeung medalkeun karya-karya penulis bangsa sorangan.

Pikeun pamedalan surat kabar, gairah mémang aya, tapi kamampuh pikeun profesiona anu masih pikahariwangeun téh, boh dina sikep jurnalistik pon kitu deui manajemen. Anu bisa nanjeurkeun sikep profésional jeung méré kahirupan pikeun para jurnalisna masih jadi milik perusahaan pers anu modalna kuat. Hegemoni nu boga modal kana surat kabar téh aya plus minusna. Plusna média jadi kuat, tapi minusnya, lamun jumlah médiana bisa diitung, mangka bisa kajadian hegemoni dina nyiptakeun opini di satengahing masarakat. Padahal fitrah masarakat téh puspawarna.

Pamungkasna, kamerdékaan kudu diperjuangkeun sapanjang urang masih ngarénghap. Masarakat anu merdéka nyatana masarakat anu henteu daék didikte ku hiji pamadegan, butuh réa pamadegan minangka bahan tinimbangan keur ngahontal kamatengan. Jeung pikeun ngajadikeun urang merdéka, urang merelukeun buku jeung surat kabar anu jumlahna rongkah.

Nu nulis, Pemimpin Redaksi Tribun Jabar

(Ditepikeun dina Workshop “Jejak Budaya Tulis Bangsa Indonésia”, 6 Agustus 2009, di Landmark Convention Hall, Jl. Braga 129, Bandung, dialih-basakeun ku Dhipa Galuh Purba)